सध्या शारदीय नवरात्रौत्सवाची (Sharadiya Navratrotsav) धूम देशभर सुरू आहे. घरोघरी आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये आदिशक्ती दुर्गादेवीची (Durgadevi) मनोभावे पूजा-अर्चा केली जात आहे. नऊ दिवसांच्या या उत्सवात अनेक भक्त उपवास (Upavas) करतात. प्रत्येकाच्या उपवासाची पद्धत निराळी असते, पण श्रद्धेची भावना मात्र एकच!
परंतु, साताऱ्यात (Satara) नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने एक अशी अनोखी आणि विलक्षण परंपरा (Anokhi Parampara) पाहायला मिळते, जी ऐकून तुम्हाला खरंच नवल वाटेल! ही आहे वाई तालुक्यातील पांडे गावातील ‘उभ्याची नवरात्र’ (Ubhachi Navratra)!
साडेतीनशे वर्षांची परंपरा आणि अविश्वसनीय श्रद्धा!
पांडे गावात दुर्गादेवीसोबतच काळभैरवाचं जागृत स्थान (Kaalbhairav Jaagrut Sthan) आहे. येथील लोकांची श्रद्धा इतकी आहे की, त्यांच्या कठोर उपासनेसमोर तुम्ही नतमस्तक व्हाल. सुमारे साडेतीनशे वर्षांपासून ही परंपरा या गावात चालत आली आहे.
गावातील जवळपास ३५० ते ४०० लोक दरवर्षी हा कडक उपवास करतात. आपली मनोकामना पूर्ण व्हावी म्हणून देवीला नवस (Navas) केला जातो आणि तो पूर्ण करण्यासाठी भक्त ही कठोर उपासना करतात.
९ दिवस ‘उभं’ राहण्याचं व्रत!
या उपवासाची मुख्य आणि सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे हे उपासक नवरात्रीच्या अखेरच्या नऊ दिवसांत (Nau Diwas) बसणार नाहीत, इतकंच नव्हे तर ते झोपणारही नाहीत!
- तेल, मीठ, तिखटाचा पूर्ण त्याग: हे उपासक नऊ दिवस तेल, मीठ आणि तिखट पूर्णपणे वर्ज्य करतात. फक्त साबुदाण्याची खीर, फळं (Fruits) आणि दूध (Milk) इतकाच त्यांचा आहार असतो.
- आधार फक्त काठीचा: दिवसभर हे भक्त उभेच राहतात. शरीराला आधार देण्यासाठी केवळ एका काठीचा (Kathi) वापर करतात.
- झोपेची आगळी पद्धत: ९ दिवस झोपायचं नाही, पण थोडी विश्रांती घेण्यासाठी ते एका पाळण्याचा (Palana) वापर करतात. या पाळण्यावर छाती टेकवून आणि एक पाय जमिनीवर ठेवून (One Leg on Ground) ते ‘उभ्या उभ्या’ झोपतात. हा पाय जमिनीवर ठेवणं बंधनकारक आहे.
- नैसर्गिक विधीही उभ्यानेच: पहाटे उठून नैसर्गिक विधी (Natural Processes) देखील उभे राहूनच केले जातात.
‘देव जातीपातीचा नसतो!’ – हिंदू-मुस्लीम ऐक्याची गाथा!
पांडे गावातील या परंपरेची आणखी एक विशेष आणि हृदयस्पर्शी बाजू म्हणजे, या कठोर उपासनेत मुस्लीम बांधव (Muslim Community) सुद्धा सहभागी होतात!
तेही हिंदू बांधवांसारखाच नऊ दिवस ‘उभ्याचा’ कडक उपवास पाळतात. “देव जातीपातीचा नसतो” (Dev Jatipaticha Nastoi) या उदात्त विचाराने ते देवीसमोर उभे राहतात. ही भक्ती, हा त्याग आणि हिंदू-मुस्लीम ऐक्याची (Hindu-Muslim Unity) ही भावना खरंच खूप प्रेरणादायी आहे.
कठोर उपासनेचं फळ
‘नाथांची सेवा जितकी कडक कराल, तितकं फळ चांगलं मिळतं,’ अशी या उपासकांची दृढ मान्यता आहे. अशी कठोर उपासना केल्यावर देवी आपल्या भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करते, असं गावकरी मानतात.
देवीवरील ही अद्वितीय श्रद्धा (Adwitiya Shraddha), हा विलक्षण त्याग (Vilakshan Tyag) पाहायला दरवर्षी हजारो लोक या पांडे गावाकडे धाव घेतात.
साताऱ्याच्या या पांडे गावात येऊन, ही अनोखी ‘उभ्याची नवरात्र’ एकदा तरी अनुभवायलाच हवी, नाही का?
