एका एसटी कर्मचाऱ्याच्या बदलीसाठी आत्महत्येचा प्रयत्न आणि व्यवस्थेवरचे प्रश्न!

महाबळेश्वर: एका व्यक्तीची नव्हे, तर हजारो कर्मचाऱ्यांच्या ‘मानसिक ताणा’ची कहाणी

महाराष्ट्राची जीवनवाहिनी असलेल्या एसटी (ST) महामंडळातील एका कर्मचाऱ्याने नुकताच केलेला आत्महत्येचा प्रयत्न (Suicide Attempt) ही केवळ एक बातमी नाही, तर आपल्या प्रशासकीय यंत्रणेच्या (Administrative System) कठोर आणि असंवेदनशील नियमांवर प्रकाश टाकणारी एक गंभीर घटना आहे. महाबळेश्वर (Mahabaleshwar) बसस्थानकाच्या दुसऱ्या मजल्यावर चढून अशोक शंकर संकपाळ (Ashok Shankar Sankpal) नावाच्या कर्मचाऱ्याने पुणे येथे बदली (Pune Transfer) न मिळाल्याने आपले जीवन संपवण्याचा टोकाचा निर्णय घेतला. सुदैवाने, आगार कर्मचाऱ्यांनी, पोलीस आणि अग्निशमन दलाच्या मदतीने त्यांना सुखरूप खाली उतरवले आणि एक अनर्थ टळला. पण हा प्रसंग अनेक प्रश्न उभे करतो.

बदलीचा गुंता आणि जीवघेणा मानसिक ताण (Mental Stress)

या घटनेतून कर्मचाऱ्याची हताशता स्पष्टपणे दिसते. श्री. संकपाळ यांना त्यांच्या कुटुंबासाठी किंवा इतर वैयक्तिक कारणांमुळे पुणे (Pune) येथे बदली हवी होती. यासाठी त्यांनी वारंवार अर्ज केले, परंतु बदलीचे अधिकार विभागीय नियंत्रकांकडे (Divisional Controller) असल्याचे कारण देत त्यांच्या मागणीकडे दुर्लक्ष करण्यात आले.

या सगळ्या मानसिक तणावातूनच त्यांनी थेट आगारात लेखी अर्ज देत, “तीन तासांत बदली न झाल्यास आत्महत्या करतो,” अशी धमकी दिली आणि कृती करण्याची तयारी दाखवली. बदलीसारख्या एका साध्या प्रशासकीय प्रक्रियेसाठी (Administrative Process) कर्मचाऱ्याला जीव द्यावा लागेल इतका मानसिक ताण घ्यावा लागत असेल, तर आपल्या कर्मचारी कल्याण धोरणांमध्ये काहीतरी मूलभूत त्रुटी आहे.

सरकारी नोकरीतील ‘बदली’ म्हणजे शिक्षा?

सरकारी नोकरी म्हणजे ‘स्थिरता’ (Stability) आणि ‘सुरक्षितता’ (Security) असे मानले जाते, पण बदलीच्या मुद्द्यावर हीच नोकरी कर्मचाऱ्यांसाठी सर्वात मोठी डोकेदुखी ठरते.

• कुटुंबाचे विभाजन: अनेकदा कर्मचाऱ्याला कुटुंबापासून दूर राहावे लागते. मुलांचे शिक्षण, वृद्ध पालकांचे आरोग्य किंवा पत्नीची नोकरी यामुळे बदली टाळणे आवश्यक असते.
• नियमांतील कठोरता: नियमांचे काटेकोर पालन करणारे प्रशासन अनेकदा ‘मानवी दृष्टिकोन’ (Humanitarian Perspective) विसरते. कागदपत्रे आणि अधिकारांच्या कक्षांमध्ये अडकून, कर्मचाऱ्याच्या वैयक्तिक गरजांकडे दुर्लक्ष केले जाते.

हा केवळ एसटी कर्मचाऱ्याचा प्रश्न नाही. पोलीस दलापासून ते शिक्षण विभागापर्यंत, लाखो सरकारी कर्मचारी वर्षानुवर्षे बदलीच्या गुंतागुंतीतून जात आहेत.

प्रशासनाने आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ

श्री. संकपाळ यांचा जीव वाचला, हे महत्त्वाचे आहे. पण ही घटना लाल दिव्याचा इशारा आहे. कामगारांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संघटना आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी या घटनेकडे केवळ ‘कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्न’ म्हणून न पाहता, कर्मचारी आरोग्याचा (Employee Health) आणि मानसिक शांततेचा (Mental Peace) प्रश्न म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

एका कर्मचाऱ्याला त्याचे जीवन संपवण्याची धमकी देण्यासाठी भाग पाडणारी व्यवस्था, खऱ्या अर्थाने निरोगी (Healthy) आणि कार्यक्षम (Efficient) असू शकत नाही. प्रशासकीय नियमांची चौकट लवचिक (Flexible) करून, बदलीच्या प्रश्नावर संवेदनशीलपणे विचार करण्याची आणि त्वरित निराकरण करण्याची वेळ आली आहे. अन्यथा, अशा घटना भविष्यात पुन्हा घडल्यास, त्याची जबाबदारी केवळ त्या कर्मचाऱ्याची नसून, संपूर्ण व्यवस्थेची असेल!