नवरात्री हा उत्सव म्हणजे दिव्य स्त्रीशक्तीचा आणि देवी दुर्गामातेच्या नऊ रूपांचा उत्साही सोहळा असतो. या पवित्र नऊ रात्रींमधील चौथा दिवस समर्पित आहे माँ कूष्माण्डा या देवीला, जिचे तेज आणि वैभव सृष्टीच्या निर्मितीएवढेच गहन आहे. अनेकदा ‘आदि स्वरूपा’ म्हणून गौरवलेली ही देवी, शून्यातून आणि अंधकारातून विश्वात प्रकाश आणण्याचे श्रेय मिळवते.
माँ कूष्माण्डाची उपासना हा एक असा आध्यात्मिक प्रवास आहे, जो थेट सृष्टीच्या निर्मितीच्या हृदयात घेऊन जातो. चला जाणून घेऊया, एका साध्या आणि कोमल स्मितहास्यातून ब्रह्मांड निर्माण करणाऱ्या या देवीची अद्भुत शक्ती आणि तिच्या माहात्म्याबद्दल.
नावाचा गूढ अर्थ
‘कूष्माण्डा’ हे नाव संस्कृतमधील शब्दांचा एक आकर्षक मिलाफ आहे, जो तिच्या सर्वोच्च वैश्विक भूमिकेचे वर्णन करतो:
* ‘कु’ म्हणजे लहान किंवा अल्प.
* ‘उष्म’ म्हणजे उष्णता, ऊर्जा किंवा तेज.
* ‘अण्ड’ म्हणजे ब्रह्मांड किंवा वैश्विक अंडे.
म्हणजेच, कूष्माण्डा ही ती देवी आहे, जिने आपल्या दिव्य बीजाच्या (अण्ड) उष्णतेतून (उष्म) संपूर्ण विश्वाची (ब्रह्माण्ड) निर्मिती केली. ती समस्त जीवनशक्तीचा मूळ स्रोत आहे.
सृष्टीची निर्माती: अंधारात आणला प्रकाश
पौराणिक कथांनुसार, सृष्टीची उत्पत्ती होण्यापूर्वी सर्वत्र केवळ घनदाट अंधकार आणि शून्य पोकळी होती. जीवन नव्हते, प्रकाश नव्हता आणि कशाचेही अस्तित्त्व नव्हते. याच परम शून्यातून आदिशक्तीने आपले रूप प्रकट केले.
असे मानले जाते की, केवळ एका कोमल आणि तेजस्वी स्मितहास्याने, ज्याला ‘ईषत् हास्य’ म्हणतात, देवीने या विश्वाची रचना केली. तिच्या याच कृतीमुळे तिला सृष्टीची मूळ निर्माती (आदि-स्वरूपा) मानले जाते.
तिचे तेजस्वी निवासस्थान आणि भव्य स्वरूप
देवी कूष्माण्डा तिच्या अतुलनीय तेजामुळे ओळखली जाते. तिची कांती आणि तेज हे साक्षात सूर्यापेक्षाही अधिक तेजस्वी आहे.
पुराणांमध्ये वर्णन केले आहे की, देवीचे दिव्य निवासस्थान सूर्यमंडळाच्या गाभ्यात आहे. ज्या सूर्याकडे आपण क्षणभरही पाहू शकत नाही, त्या सूर्यमंडळाच्या आत राहण्याची क्षमता केवळ याच देवीमध्ये आहे. तिच्या याच तेजाने दशदिशा व्यापलेल्या आहेत आणि ब्रह्मांमधील सर्व जीव तिच्या ऊर्जेने प्रभावित आणि प्रकाशित झाले आहेत.
अष्टभुजा देवीचे स्वरूप
माता कूष्माण्डा अष्टभुजा देवी (आठ भुजा असलेली देवी) म्हणूनही ओळखली जाते. ती सिंहावर आरूढ आहे, जो धर्म, धैर्य आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. तिच्या आठ हातांमध्ये विविध पवित्र वस्तू आहेत, ज्या प्रत्येकी एक दिव्य आशीर्वाद किंवा शक्ती दर्शवतात:
* कमंडलु
* धनुष्य आणि बाण
* कमळ
* अमृतपूर्ण कलश
* चक्र
* गदा
* आणि आठव्या हातात सर्व सिद्धी व निधी प्रदान करणारी जपमाळ आहे.
कूष्माण्डा देवीच्या उपासनेचे महत्त्व
नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी कूष्माण्डा देवीची उपासना केली जाते. या दिवशी साधकाचे मन अनाहत चक्रात (हृदयचक्रात) स्थिर होते, असे मानले जाते
.
ती अगदी अल्प सेवा आणि भक्तीनेही त्वरित प्रसन्न होणारी आहे. तिची उपासना भक्तांना अद्भुत आशीर्वाद प्रदान करते:
* रोग-दुःख निवारण: तिच्या भक्तीमुळे सर्व प्रकारचे रोग आणि दुःख दूर होतात.
* आरोग्य आणि समृद्धी: आयुष्य, यश, बल आणि उत्तम आरोग्यात वृद्धी होते.
* परमपद प्राप्ती: जो मनुष्य निष्काम भावाने देवीला शरण जातो, त्याला देवीची कृपादृष्टी प्राप्त होते आणि मरणोत्तर सहजपणे मोक्षपदाची प्राप्ती होते.
विश्वाची निर्मिती करणाऱ्या आणि तेजाने तळपणाऱ्या या अष्टभुजा देवीच्या कृपेने आपले जीवन प्रकाशमान होवो आणि आपले मन शांती व समृद्धीने भरून जावो!
माँ कूष्माण्डाचा मंत्र:सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च।
दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे।।
(अर्थ: आपल्या कमळासारख्या हातात सुरा आणि रक्ताने भरलेला कलश धारण करणाऱ्या देवी कूष्माण्डा आम्हांला शुभफल प्रदान करो.)
सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च।
दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे।।
(अर्थ: आपल्या कमळासारख्या हातात सुरा आणि रक्ताने भरलेला कलश धारण करणाऱ्या देवी कूष्माण्डा आम्हांला शुभफल प्रदान करो.)
