सूर्यकांत जोशी कुडाळ –
मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुद्ध प्रतिपदेचा दिवस महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांसाठी भक्तिभाव, कुलसंस्कार आणि दिव्य परंपरेचा नव्या आरंभाचा दिवस असतो. हा दिवस देवदीपावली म्हणून ओळखला जातो. आश्विन महिन्यात मानवांची दिवाळी साजरी होते; तर मार्गशीर्षातील ही दीपावली म्हणजे देवांची दिवाळी—अशी लोकश्रद्धा आहे.
खंडोबा, म्हणजेच मल्हारी मार्तंड, हे महाराष्ट्रातील प्रमुख कुलदैवत म्हणून अनेक समाजघटकांमध्ये पूजले जातात. या देवतेच्या आराधनेतून साजरं होणारं देवदीपावलीचं पर्व हे संस्कृती, परंपरा आणि भक्तिभावाचे अनोखे दर्शन घडवते. जेजुरीसारख्या प्रमुख देवस्थानांपासून ते ग्रामीण देवळांपर्यंत हा दिवस दीपोत्सव, अभ्यंग पूजन आणि नैवेद्याच्या मंगल परंपरेने उजळून निघतो.
—
???? देवदीपावलीचा धार्मिक अर्थ
मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेच्या दिवशी खंडोबाच्या देवळात अभ्यंग स्नान, श्रीखंडोबाची पूजाअर्चा, दीपोत्सव आणि जागरण केले जाते. या दिवशी देवाला अभ्यंगस्नान घालण्याची प्रथा शेकडो वर्षांपासून रूढ आहे. दिवाळीत जशी नरकासुरवधाची आठवण, तशीच देवदीपावलीत मल्हारी मार्तंडाने महाराक्षसांचा संहार करून धर्मरक्षण केल्याची पुराणकथा स्मरणात ठेवली जाते.
—
???? कुलाचार, नैवेद्य आणि घराघरातील परंपरा
देवदीपावली हा विशेषतः चित्तपावन ब्राह्मण, धनगर, मराठा, कडकवंशीय, जैन, अग्नीमंथन करणाऱ्या समाजांमध्ये मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो. प्रत्येक कुटुंबाकडे आपापल्या कुलाचारानुसार नैवेद्य आणि पूजा पद्धती आढळतात.
या दिवशी प्रामुख्याने वडे-घारग्यांचा, आंबोळीचा, पानांचे पक्वान्न, पुरण, लाडू, भाजणीचे पदार्थ असे नैवेद्य असतात.
पितरांसाठी वेगळा नैवेद्य ठेवण्याचीही पद्धत अनेक कुटुंबांत आढळते.
नैवेद्याच्या पानांची संख्या ९, १७, २४, ५१ किंवा १०८ इतकी असते; ही संख्या कुलाचारानुसार बदलते.
या दिवशी फक्त देवाला नैवेद्य दाखवला जात नाही, तर ग्रामदेवता, वेतोबा, महादेव, भुताई, केटाई, नरसिंह, भैरवनाथ व स्थानिक महापुरुष या देवतांनाही अर्पण केले जाते. यामध्ये पूर्वज पूजनही महत्त्वाचे स्थान राखते.
—
???? मल्हारी नवरात्राची सुरुवात
देवदीपावलीनंतर चंपाषष्ठीचे सहा दिवसांचे नवरात्र सुरू होते. प्रतिपदेपासून षष्ठीपर्यंत मल्हारी मार्तंडाची आराधना केली जाते. जेजुरी, निळकंठेश्वर, नरसोबाची वाडी, बावडा, माणगाव, कान्हेरगाव, वाघेश्वर, भंडारदरा यांसारख्या मंदिरांमध्ये या काळात भक्तीचा ज्वालामुखी उसळतो.
पूजेतील दगडी सुघट व टाक ही त्याची वैशिष्ट्ये.
रोज मंदिरात माळा वाढवल्या जातात.
गडावर, देवस्थानांत भक्तांची पताका, बाना, तलवारी, भोंडले, आरती व भजने यांच्या गजरात वातावरण मंगलमय होते.
—
???? लोकसंस्कार आणि सामाजिक संदेश
देवदीपावली हा सण केवळ धार्मिक नसून सामाजिक बंध जपणारा पर्व मानला जातो.
कुलदैवत पूजेच्या निमित्ताने कुटुंब एकत्र येते.
पूर्वजांचे स्मरण करून संस्कारांची परंपरा पुढे जाते.
ग्रामदैवत पूजेमुळे गावातील सलोखा व एकतेचा संदेश दृढ होतो.
म्हणूनच देवदीपावली ही केवळ पूजा नसून भक्तभाव, कृतज्ञता, इतिहास आणि संस्कृतीचे जतन करणारी दिव्य आराधना आहे.
—
???? परंपरेचा वारसा जपू या
आजच्या आधुनिक युगात उत्सवांचे स्वरूप जरी बदलत असले, तरी कुलाचार, देवपूजा, नैवेद्य, पितृस्मरण, नवरात्र साधना हे संस्कार जपले तर देवदीपावलीचे महत्त्व युगानुयुगे टिकून राहील. ही फक्त दिव्यांची उधळण नाही, तर दिव्य परंपरेचे जतन करण्याची एक दिव्य संधी आहे.
???? देवांचे दिवे मानवांच्या अंतःकरणातही उजळू देत!
सर्वांना देवदीपावलीच्या मंगल शुभेच्छा! ????????
