राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ : शताब्दीचे शतकवीर प्रवास
सन १९२५ मध्ये डॉ. केशवराव बलिराम हेडगेवार यांनी नागपूर येथे स्थापन केलेल्या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला आज शंभर वर्षे पूर्ण होत आहेत. या काळात संघाने भारतीय समाजजीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात आपली छाप उमटवली आहे. संघाचा प्रवास केवळ शाखा व घोषांपुरता मर्यादित राहिला नाही; तर तो सामाजिक परिवर्तनाचा व राष्ट्रीय पुनरुत्थानाचा ध्यास घेऊन अखिल भारतीय स्तरावर विस्तारला.
संघाचे मूलतत्त्व : व्यक्ती घडविण्याची प्रक्रिया
संघाची कार्यपद्धती अत्यंत साधी आहे. रोज सकाळी अथवा संध्याकाळी घेतली जाणारी शाखा म्हणजे संघाचा प्राण. खेळ, व्यायाम, प्रार्थना, गीतांमधून एकात्मता, शिस्त, राष्ट्रभक्ती आणि चारित्र्यनिर्मितीचा संस्कार स्वयंसेवकांवर होतो. “संघ व्यक्ती घडवतो, व्यक्ती समाज घडवते, आणि समाज राष्ट्राला महान बनवतो” हा त्यामागचा मूलभूत विचार आहे.
सामाजिक कार्याचा विस्तार
गेल्या शतकात संघाने आपल्या शाखांच्या माध्यमातून लाखो कार्यकर्ते घडवले. त्यातूनच विद्यार्थी परिषद, विश्व हिंदू परिषद, सेवा भारती, वनवासी कल्याण आश्रम, राष्ट्र सेविका समिती यांसारख्या अनेक उपघटनांची निर्मिती झाली. आपत्तीसमयी बचावकार्य, पुरग्रस्तांना मदत, भूकंपग्रस्तांचे पुनर्वसन, तसेच दुर्गम भागात शिक्षण व आरोग्याची सोय उपलब्ध करून देण्याचे कार्य संघ व संघप्रेरित संस्था सातत्याने करीत आल्या आहेत.
सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय विचारधारा
संघाचे कार्य केवळ सामाजिकच नाही तर सांस्कृतिक आणि वैचारिकही आहे. भारतीय संस्कृती, परंपरा, अध्यात्म यांचा अभिमान जागवणे आणि त्याचबरोबर आधुनिकतेला सकारात्मक दृष्टीने स्वीकारणे हा संतुलित दृष्टिकोन संघाने मांडला. हिंदू ही सांस्कृतिक ओळख आहे व तिच्या माध्यमातून सर्व समाजात एकात्मता प्रस्थापित व्हावी हा त्यांचा विचार आहे.
वाद-विवाद आणि टीका
संघाच्या प्रवासात वाद आणि टीका टळलेली नाही. संघावर संकुचितपणा, सांप्रदायिकतेचा आरोपही झाला. मात्र संघाने स्वतःला सामाजिक-सांस्कृतिक संघटना म्हणूनच मांडले. समाजातील विविध घटकांमध्ये आपसातील समन्वय व एकात्मता वाढवण्यावर त्यांचा भर राहिला.
आजचे योगदान व भविष्यातील दिशा
आज राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे जाळे भारताबाहेरही पसरलेले आहे. परदेशातील भारतीय समाजात संस्कार, एकता आणि राष्ट्रीय बांधिलकी टिकविण्यात संघ कार्यरत आहे. पुढील काळात समाजातील विषमता दूर करणे, पर्यावरण संवर्धन, तंत्रज्ञानाचा सकारात्मक वापर, आणि अखंड राष्ट्रनिर्मिती हे संघाचे प्रमुख ध्येय राहील अशी अपेक्षा आहे.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा शताब्दी प्रवास हा शिस्तबद्ध संघटनशक्ती, सामाजिक सेवा आणि सांस्कृतिक जागरणाचा प्रवास आहे. टीका-प्रशंसा यांच्यामध्येही संघाने आपली वाटचाल अखंडपणे सुरू ठेवली. आज शंभर वर्षे पूर्ण होत असताना संघाच्या कार्याचा आढावा घेतला तर स्पष्ट दिसते की – संघ ही फक्त एक संस्था नसून ती एक चळवळ आहे. राष्ट्राला स्वावलंबी, सशक्त आणि सांस्कृतिक दृष्टीने अभिमानास्पद बनविण्याच्या ध्येयाने प्रेरित ही चळवळ पुढील शतकातही नवी ऊर्जा घेऊन पुढे जाईल यात शंका नाही.
