संकष्टी चतुर्थी : संकटनाश व अंतःशांतीचे सामर्थ्यपूर्ण व्रत

???? सूर्यकांत जोशी कुडाळ

भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक तिथी, प्रत्येक व्रत हे केवळ धार्मिक कृती नसून मानवी मन व जीवनाचे शोधन करणारे साधन आहे. त्यापैकी संकष्टी चतुर्थी हे व्रत गणेशभक्तांच्या जीवनात विशेष स्थान राखते. ‘संकट + हरती’ म्हणजे संकटांचे नाश करणारी तिथि — या नावातच व्रताचे सार दडलेले आहे.


—

???? विघ्नहर्त्याची कृपा प्राप्त करण्याचा दिवस

गणेश म्हणजे प्रारंभ, यश, बुद्धी, विवेक आणि विघ्नांचा नाश. त्यामुळे जीवनात सतत येणारे अडथळे, मानसिक तणाव, कामातील अडचणी किंवा कौटुंबिक तणाव दूर व्हावेत यासाठी या दिवशी विशेष उपवास, पूजा आणि जप केले जातात. भक्तांच्या मते या दिवशी गणपतीची ऊर्जा सर्वाधिक सक्रिय असते.


—

????‍♂️ उपवासातून शरीर-मन शुद्धीकरण

संकष्टी चतुर्थीचे उपवासधर्म हे केवळ धार्मिक कर्तव्य नसून आरोग्यदायी पद्धती आहे. दिवसातील मर्यादित आहारामुळे शरीरातील विषद्रव्ये कमी होतात, मन अधिक शांत होते आणि इंद्रियसंयमन वाढते. उपवासाचा मुख्य उद्देश ‘मनाची शुद्धी’ साधणे हा आहे, जो पुढे आध्यात्मिक उन्नतीकडे नेतो.


—

???? चंद्रदर्शनाचे आध्यात्मिक व वैज्ञानिक महत्त्व

व्रताची पूर्तता चंद्रदर्शनाने होते. चंद्र हा मन, भावना आणि विचारांचे प्रतीक आहे. चंद्रप्रकाश शांत, सौम्य आणि मनाला स्थिर करणारा असतो. म्हणूनच व्रताचा शेवट चंद्रदर्शनाने केल्याने मनातील चंचलता, राग, भीती, ताण कमी होतो आणि अंतःशांतीचा अनुभव येतो.


—

???? कुटुंबकल्याणासाठी मंगल तिथि

संकष्टीला केलेली पूजा, जप, दान, दीपदान किंवा मंत्रोच्चार कुटुंबाच्या मंगलासाठी अत्यंत शुभ मानले जातात. विशेषतः मुलांच्या आरोग्य, घरातील शांतता, व्यवसायातील प्रगती आणि दांपत्यसौख्यासाठी हे व्रत फलदायी ठरते अशी परंपरागत धारणा आहे. गणेश हा ‘विघ्नहर्ता’ तर आहेच, पण तो ‘संकटनाशक’ आणि ‘कुटुंबरक्षणाचा देव’ म्हणूनही पूजला जातो.


—

???? परंपरेतील ज्ञान आणि आधुनिक दृष्टिकोन

परंपरेनुसार हे व्रत प्रामुख्याने स्त्रिया पाळत असल्या तरी आज पुरुष, युवक आणि विद्यार्थी देखील मोठ्या श्रद्धेने व्रत करतात. आधुनिक जीवनातील तणाव, अस्वस्थता आणि अस्थिरता यामध्ये संकष्टी चतुर्थी मनाला संतुलन देणारी, सकारात्मक ऊर्जा देणारी आणि विचारांना दिशा देणारी तिथि म्हणून व्यापकपणे स्वीकारली जात आहे.


—

✨ निष्कर्ष

संकष्टी चतुर्थी हे व्रत म्हणजे केवळ इच्छा-पूर्तीची कामना नव्हे; तर अडथळे दूर करणारा, मन शांत करणारा, शरीर-मन शुद्ध करणारा आणि कुटुंबाच्या मंगलासाठी केलेला एक पवित्र संकल्प आहे.
भारतीय संस्कृतीतील या तिथीचे सामर्थ्य आजही तितकेच प्रभावी आहे, कारण ती आपल्याला अध्यात्मिक शांतीसोबतच आचार, संयम आणि श्रद्धेचे अमूल्य धडे देते.