( सूर्यकांत जोशी कुडाळ,94 21 21 44 50 )
भारतीय सणपरंपरेत मकर संक्रांतीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सूर्यदेव मकर राशीत प्रवेश करतात आणि उत्तरायणाची सुरुवात होते—हा क्षण अंधारातून प्रकाशाकडे, जडत्वातून चैतन्याकडे नेणारा मानला जातो. म्हणूनच मकर संक्रांती केवळ ऋतुबदलाचा दिवस नसून आत्मिक उन्नतीचा, सद्भावनेचा आणि नवचैतन्याचा उत्सव ठरतो.
2026 च्या मकर संक्रांतीचा पुण्यकाल 14 जानेवारी बुधवारी दुपारी तीन वाजून सहा मिनिटांपासून सूर्यास्तापर्यंत आहे या दिवशी तील मिश्रित उदकाचे स्नान, तिळाचे उटणे अंगास लावणे, तीळ होम, तीन तर्पण, तीळ भक्षण,व तीळ दान असा सहा प्रकारे तिळाचा उपयोग केला असता सर्व पापांचा नाश होतो. या दिवशी तिळाचे अनन्यसाधारण असे महत्त्व आहे. यावर्षीच्या संक्रांतीचे वाहन वाघ असून उपवाहन घोडा आहे. तिने पिवळे वस्त्र परिधान केलेले असून हातात गदा घेतलेली आहे. केशराचा टिळा लावलेला आहे.वयाने कुमारी असून बसलेली आहे.वासाकरिता जाई घेतलेली असून पायस भक्षण करत आहे.सर्प जाती असून भूषणार्थ मोती धारण केलेले आहे. वार नाव व नक्षत्र नाव मंदाकिनी असून समुदाय मुहूर्त 30 आहेत.पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जात आहे व वायव्य दिशेस पाहत आहे संक्रांतीच्या पर्वकाळात दात घासणे, कठोर बोलणे, वृक्ष गवत तोडणे, गाई म्हशींची धार काढणे व काम विषय सेवन करणे ही कामे करू नयेत.यावर्षी मकर संक्रांति एकादशी दिवशी आले असून या उपवासाला तिळगुळ खाता येतो.
पौराणिक संदर्भांचा दीप
पुराणकथांनुसार, या दिवशी सूर्यदेव आपल्या पुत्रा शनी यांच्याशी भेट देतात—वैरभावावर मात करून स्नेह, समन्वय आणि क्षमाशीलतेचा संदेश देणारी ही कथा समाजाला मूल्यांची आठवण करून देते. महाभारतातील महान योद्धा भीष्म पितामह यांनी उत्तरायण येईपर्यंत देहत्याग थांबवला, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या कालखंडाला मोक्षसाधनेचा शुभ काळ मानले जाते.
आध्यात्मिक अर्थ आणि साधना
संक्रांतीचा क्षण म्हणजे ‘संक्रमण’—मनातील अहंकार, मत्सर आणि कटुता सोडून सद्गुणांची वाट धरावी, असा संदेश. तिळगुळ वाटताना “तिळगुळ घ्या, गोड बोला” ही परंपरा शब्दांपुरती न राहता आचरणात उतरावी, हेच संक्रांतीचे खरे आध्यात्मिक सूत्र आहे.
लोकपरंपरा आणि सामाजिक एकोपा
महाराष्ट्रात तिळगुळ, पतंगोत्सव, हळदी-कुंकू समारंभ; तर देशभरात वेगवेगळ्या नावांनी साजरा होणारा हा सण कृषिसंस्कृतीशी नाते सांगतो. कापणीचा आनंद, दानधर्म, परस्पर सौहार्द—या साऱ्यांचा संगम मकर संक्रांतीत दिसतो.
आजच्या काळातील संदेश
ताणतणाव, द्वेष आणि विभाजनाच्या काळात मकर संक्रांती आपल्याला आठवण करून देते की परिवर्तन हे आतून सुरू होते. सूर्य जसा उत्तरायणात प्रवेश करतो, तशीच माणसानेही विवेक, करुणा आणि सकारात्मकतेकडे वाटचाल करावी—हाच या सणाचा शाश्वत संदेश.
