संकष्टी चतुर्थी – संकटनिवारक गणेशपूजेचा पवित्र दिवस : संकष्टी चतुर्थीचे धार्मिक व शास्त्रीय महत्त्व

सूर्यकांत जोशी कुडाळ 9421214450

हिंदू धर्मातील उपासना पद्धतींमध्ये संकष्टी चतुर्थीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. दर महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला ‘संकष्टी चतुर्थी’ म्हणतात. ‘संकष्टी’ म्हणजे संकटांचा नाश करणारी. गणेश भगवानाला विघ्नहर्ता मानले जाते. त्यामुळे या दिवशी गणपतीची उपासना, व्रत व उपवास केल्यास जीवनातील अडचणी, संकटे आणि विघ्ने दूर होतात, असा श्रद्धाभाव असतो.

पौराणिक महत्त्व

गणेशपुराणात संकष्टी चतुर्थीचे मोठे वर्णन आढळते. कथेनुसार, चतुर्थीच्या दिवशी भक्ताने उपवास करून गणपतीची पूजा केली, चंद्रदर्शन करून व्रतकथा ऐकली तर त्याचे सर्व विघ्नांचा नाश होतो. महाभारत रचनेच्या वेळी गणपतीला वेदव्यासांनी लेखक म्हणून निवडले, तेव्हाही चतुर्थीचा दिवस होता, अशी मान्यता आहे. म्हणूनच ही तिथी गणेशभक्तांना विशेष प्रिय आहे.

उपवासाचे कारण

संकष्टी चतुर्थीला केलेला उपवास केवळ धार्मिक नसून त्याचा शास्त्रीय व आरोग्यदायी दृष्टिकोनही आहे. दिवसभर फळाहार किंवा साधा आहार घेतल्याने शरीराला विश्रांती मिळते, पचनक्रिया सुधारते व मनावर नियंत्रण येते. उपवासामुळे संकल्पशक्ती वाढते. मानसिक शांती, एकाग्रता व श्रद्धा यामुळे मनोबल वृद्धिंगत होते.

चंद्रदर्शनाचे महत्त्व

या दिवशी रात्री चंद्रदर्शन करून गणपतीचे व्रतकथन ऐकण्याची परंपरा आहे. चंद्र हा मनाचा अधिपती मानला जातो. त्यामुळे चंद्रदर्शनातून मनशांती मिळते.

विशेष संकष्टी

प्रत्येक महिन्यातील संकष्टी चतुर्थी महत्त्वाची असली तरी माघ महिन्यातील संकष्टी अधिक पवित्र मानली जाते. या दिवसाला “संकष्टी गणेश जयंती” असेही म्हणतात. या दिवशी गणपतीची आराधना केल्याने अखंड पुण्यप्राप्ती होते, असा विश्वास आहे.

समाजासाठी संदेश

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात चिंता, तणाव, संकटे यांचे प्रमाण वाढले आहे. अशा वेळी श्रद्धा, उपासना व उपवास हे मनाला नवे बळ देतात. संकष्टी चतुर्थीचे व्रत हे फक्त धार्मिक परंपरा नसून आत्मिक शांती, आरोग्य आणि सकारात्मकता देणारी जीवनशैली आहे.